Circulaire residentie geeft ontwerpkracht in M4H ruim baan

Voormalig haventerrein Merwe-Vierhavens (M4H) staat aan de vooravond van een grote transformatie tot innovatief woon- en werkgebied. Circulariteit is benoemd als kernwaarde in de gebiedsontwikkeling, wat flinke uitdagingen met zich meebrengt voor de partijen die er gaan bouwen. Met een ‘circulaire residentie’ wil de gemeente niet beleid, vastgoed of de markt, maar ontwerpkracht de motor laten zijn van de circulaire gebiedsontwikkeling.

Sophie Duran is adviseur duurzaam bouwen bij de gemeente, maar opgeleid als textielontwerper. Halverwege het interview begint ze een vurig pleidooi: “Ontwerpers worden vooral gezien als ‘gebruikers’ van M4H. Maar ze hebben natuurlijk heel veel kennis en kunde in huis: ontwerpkracht. Bij de enorme uitdagingen waarvoor we staan – onze CO2-uitstoot moet drastisch omlaag, er is een groot tekort aan bouwmaterialen – grijpen we vaak automatisch naar meetbare methodieken of technische oplossingen. Terwijl ontwerpers, met hun conceptuele manier van denken, weleens met verrassend goede oplossingen zouden kunnen komen.”

Kleine experimenten, grote potentie

Kenmerkend aan de manier waarop ontwerpers te werk gaan, is dat ze leren door te doen. “In plaats van te bedenken hoe je het zou kúnnen doen”, zegt Sophie. “En ontwerpers die ruimtelijk of vanuit materiaal werken, maken altijd iets fysieks, waardoor de oplossing direct voorstelbaar wordt.”

Voorbeelden zijn er al volop, vertelt ze. “Ontwerpers kijken integraal: waar is een tekort? En waar juist een overschot? Daarmee gaan ze aan de slag. Zo maakte Christien Meindertsma van een overschot aan wol van Rotterdamse schapen een isolatieproduct voor woningen en ze kan er zelfs mee 3D-printen! Ester van de Wiel bedacht samen met haar team dat je gebruikte straatstenen gewoon kunt omkeren en er een nieuw patroon mee kunt leggen, waardoor ze weer twintig jaar meekunnen. Zo pragmatisch kan het zijn. Maar deze experimenten in het klein kunnen op grote schaal veel betekenen.”

Residentie biedt ruimte om te proberen en ontdekken

Om de ontwerpkracht van productontwerpers, social designers, materiaalontwerpers en andere creatieven te benutten voor de ontwikkeling van M4H, wil de gemeente de mogelijkheden van een ‘circulaire residentie’ onderzoeken. Een plek waar ontwerpers tijd en ruimte krijgen om te experimenteren met oplossingen voor de circulaire bouwopgaven van het gebied. Ze vroeg de Dutch Design Foundation die zoektocht te begeleiden. “We zijn gewend om bij een probleem zo snel mogelijk naar de oplossing en uitvoering te gaan”, zegt Dries van Wagenberg, programmamanager coalities bij de Dutch Design Foundation. “In een residentie krijg je meer tijd om te proberen, ontdekken en experimenteren. Dat leidt vaak tot betere oplossingen.”

Daar zijn waar het gebeurt

De Dutch Design Foundation vroeg ontwerpers Ester van de Wiel en Catherine Visser – dé specialisten op dit gebied – om scenario's en een plan van aanpak te ontwikkelen voor zo’n circulaire residentie. Zij

kwamen niet met een bouwtekening. “De ontwerpkracht in het gebied benutten, begint niet met een gebouw”, legt Ester uit. “Het past veel beter bij de aard van het gebied – vrij onontgonnen, met grote ambities – om de residenten te laten aanhaken op plekken waar het gebeurt.”

Ester en Catherine ontwierpen daarom een mobiele residentie, die meebeweegt met de gebiedsontwikkeling en de vragen die daaruit voortkomen. “Eén van de vraagstukken in M4H is: hoe leggen we opnieuw de relatie tussen de rivier en het land? Voor zo’n kwestie wil je natuurlijk een plek op het water! Maar voor de vraag wat je op een circulaire manier kunt doen met een stuk vervuilde grond in het gebied, wil je juist weer dicht bij díe plek zitten.”

Breed consortium nodig

Dat de gemeente opdrachtgever is voor de residentie, wil niet zeggen dat zij de volle verantwoordelijkheid ervoor draagt. Sophie: “Kunst en cultuur is een kwetsbaar onderwerp als het op budgetten aankomt, terwijl er een enorme kracht vanuit gaat. Ik zie het als een collectieve verantwoordelijkheid om de residentie overeind te houden. Daarvoor hebben we dus een groter netwerk nodig.”

Er is een klankbordgroep opgezet met bouwbedrijven, ontwikkelaars en ontwerpende partijen. Een consortiumpartner zou ruimte, gelden, tijd of mentorschap kunnen inbrengen. Dat geeft de ontwerpende partij ruimte om te experimenteren en de producerende partij de gelegenheid om de uitkomsten herhaalbaar en opschaalbaar te maken. “We hopen dat er straks een breed consortium is dat de basisinfrastructuur wil financieren”, zegt Dries. “Dan kan per vraagstuk steeds een passende coalitie worden gevormd, waar ook bewoners een rol in krijgen.” Wat Sophie betreft kunnen er niet genoeg partijen betrokken worden. Lachend: “Ik hoop op FOMO voor het consortium!”

Kom naar de workshop

Wil je meer weten, meepraten of meedenken? Kom dan naar de workshop tijdens de Rotterdam Architectuurmaand! Meer informatie en aanmelden voor deze workshop kan hier.